1-4-1- ناحیه جلگه ای
2-4-1- ناحیه کوهستانی
1-4-1- توپوگرافی ناحیه جلگه ای:
ناحیه جلگه ای که در شمال محدوده مورد مطالعه واقع شده است، از سمت جنوب تا دامنه های البرز که از سطح دریا تا ارتفاعات 100 متری را در بر می گیرد، واقع شده است.
عرض متوسط این ناحیه در حدود 9 کیلومتر و دارای شیب متوسط 8/1 درصد می باشد، و از نظر عوارض توپوگرافی در این ناحیه بجز چند تپه های کوتاه و آب بندها که نقاط مرتفع را تشکیل می دهند عوارض دیگری به چشم نمی خورد، «این تپه ها دارای نامهای مختلفی می باشند و بنا به مطالعات انجام شده این تپه ها بقایای شهرها و یا دهات قدیمی بوده اند»
در دوره های گذشته قسمت زیادی از بخش جلگه ای پوشیده از جنگل بوده ولی از چند قرن پیش و حتی در چند دهه اخیر مقدار زیادی از این، گونه های درختی توسط انسانها واقع شده و تبدیل به اراضی زراعی و چراگاه شده این ناحیه شامل اراضی بسیار حاصلخیز و مستعد کشاورزی می باشد و از نظر اقتصادی با ناحیه کوهستانی کاملاً متمایز می باشد. این جلگه از آبرفتهای رودهای متعددی که در این ناحیه جریان دارند و همچنین از عقب نشینی آب دریای خزر بوجود آمده و به عنوان بخشی از زمینهای پست ساحلی جنوبی دریای خزر و قسمتی از پیشرفتگی پستیهای آرالی، خزری محسوب می گردد که یک فرورفتگی رسوبی کامل دریایی را بوجود می آورند.
همچنین از اواخر دوران سوم رسوبات نرم فرسایشی به ضخامت بیش از 2000 متر در این ناحیه انباشته شده که می توان عنوان کرد بیشتر رسوبات خاکی و یا رسوبات دریایی و آبهای شیرین متعلق به دوران چهارم است»
2-4-1 – توپوگرافی ناحیه کوهستانی
همانطوری که در نقشه توپوگرافی ناحیه مورد مطالعه مشخص شده است این ناحیه در جنوب محدوده مورد مطالعه از دامنه ها شروع می شود و تا ارتفاعات نزدیک به 1800 متری را در بر می گیرد، که این دامنه ها ارتفاعات البرز را تشکیل می دهد.
این ناحیه در دامنه ها دارای شیب متوسط 20% و در ارتفاعات دارای شیب بالایی می باشد و بدلیل وجود رطوبت مناسب و بارندگی کافی موجب رویش رستنیها و درختان در سطح ناحیه کوهستانی گردید که می توان از مهمترین گونه های آن به درختانی چون راش، افرا، انجیلی، ممرز و … اشاره کرد.
این منابع عظیم جنگلی زمینه فعالیتهای مختلفی چون جنگلبانی و جنگلکاری و کارخانه نئوپان و طرحهای تبدیلی صنایع چوب و کارخانه های متعدد نجاری و چوب بری گردیده و بالعکس مانع فعالیت های کشاورزی و استقرار سکونتگاهها شده است.
5-1 آب و هوا:
«دانسته های اقلیمی بعنوان فاکتور مهمی در اجرای اهداف علمی، اقتصادی و صنعتی و … خصوصاً در سالهای اخیر بکار گرفته می شوند.» و بطور کلی اقلیم در هر ناحیه تحت تأثیر عوامل متعدد همچون عرض جغرافیایی، ارتفاعات، دوری و نزدیکی به دریا و جهت بادها و … قرار دارد و این عوامل نقش مهمی در بوجود آوردن تیپ های مختلف اقلیمی دارند.
با توجه به موارد ذکر شده اقلیم ناحیه مورد مطالعه نیز تحت تأثیر عوامل جغرافیایی می باشد و با تأثیرپذیری از شرایط توپوگرافی و رطوبت با اختلاف کمی در این ناحیه دو تیپ آب و هوا می توان تشخیص داد.
الف – آب و هوای ناحیه جلگه ای:
ب – آب و هوای ناحیه کوهستانی:
بطوریکه اختلاف دمای روزانه و سالیانه در ناحیه جلگه ای در مقایسه با ناحیه کوهستانی دارای تفاوت محسوسی می باشند و می توان عنوان کرد که شرایط آب و هوا در جلگه نسبت به کوهستان معقول تر می باشد زیرا در سطح جلگه گرما در تابستان و سرما در زمستان شدید نبوده و اختلاف درجه حرارت در شب و روز زیاد نمی باشد.
با استفاده از آمار و اطلاعات ایستگاه کیلماتولوژی روستای تیرتایش نتایج زیر از چگونگی دما، بارش و … بدست آمده است.
جدول شماره (5) میانگین حداکثر مطلق و حداقل مطلق، میانگین دمای حداکثر و حداقل و متوسط روزانه 30 ساله شهرستان گلوگاه از ایستگاه کلیماتولوژی تیرتاش را نشان می دهد.
ماهها مهر آبان آذر دی بهمن اسفند فروردین اردیبهشت خرداد تیر مرداد شهریور
حداکثر مطلق 5/39 36 5/31 5/30 27 31 39 39 43 45 42 40
حداکثر مطلق 5/1 2- 5/3- 8- 5/9- 5/5- 1- 5/4 9 12 16 6
معدل دمای حداکثر 1/25 9/19 1/15 7/11 1/11 2/12 4/18 6/23 6/28 31 9/31 7/29
معدل دمای حداقل 6/14 8/9 4/5 6/2 ½ 5/4 4/8 3/13 8/17 2/21 5/22 8/19
متوسط روزانه 20 9/14 3/10 1/7 8/6 7/8 5/13 5/18 23 1/26 3/27 9/24
نمودار شماره (4) میانگین سالانه و میانگین دو ساله دمای ایستگاه کلیماتولوژی تیرتاش 86-1377
الف: بارندگی
به دلیل وجود رشته کوههای البرز با جهت غربی – شرقی بعنوان یک سدی در مقابل رطوبت ناشی از دریای خزر و مدیترانه و همچنین وزش بادهای غربی اقلیم مرطوب را در ناحیه به همراه داشته و باعث بارش سالیانه به میزان 650 میلیمتر گردید.
جدول شماره (3) میانگین بارش ماهانه و تعداد روزهای بارانی در ناحیه مورد مطالعه
ماهها مهر آبان آذر دی بهمن اسفند فروردین اردیبهشت خرداد تیر مرداد شهریور
بارش به mm 4/81 1/79 82 4/58 4/61 59 2/44 4/40 2/26 5/32 28 9/51
تعداد روزهای بارانی 7 7 8 8 8 9 8 7 5 5 5 7
با توجه به جدول فوق از نظر توزیع مکانی و زمانی بارندگی در سطح ناحیه متفاوت می باشد، بطوریکه از نظر مکانی بارندگی بیشتر در ارتفاعات و از نظر زمانی بیشترین ریزش جوی در فصل پائیز و زمستان و کمترین آن در فصل تابستان می باشد که بیشترین ریزش جوی در آذرماه با 82 میلی متر و کمترین آن در خرداد ماه با 2/26 میلی متر می باشد.
با توجه به مطالب عنوان شده اکثر بارش در فصول سرد سال می بارد که این فصول منطبق با زمان کشت کشاورزی نمی باشند و باعث کمبود آب در ماههای (تیر، مرداد، خرداد) می گردد، بهمین جهت کشاورزان برای تأمین آب مورد نیاز در مواقع کشاورزی خصوصاً در بخش جلگه ای از آب بندانها و چاهها و حتی از آب قنوات استفاده می کنند.
ب: دما
برای تعیین متوسط سالیانه دما ناحیه مورد مطالعه از آمارهای ده ساله ایستگاه کلیماتولوژی انستیتوتوتون ایران – تیرتاش استفاده شده که در جدول شماره (4) آمده است.
همچنین نمودار شماره (5) بر اساس جدول شماره (4) رسم شده است بدین صورت که محور عمودی را دما برحسب درجه سانتی گراد و محور افقی بر اساس سالهای موجود تقسیم بندی شده، همانطوری که در نمودار آمبروترمیک پیداست بالاترین متوسط دمای سالانه مربوط به سال 1380 که برابر با 3/17 درجه سانتی گراد و کمترین مقدار را سال 1383 برابر با 7/15 درجه سانتی گراد می باشد.
با نگاه به مطالب فوق الذکر می توان عنوان کرد که بطور کلی اختلاف سالانه متوسط دما در ایستگاه تیرتاش خیلی ناچیز می باشد که برابر 6/1 درجه سانتی گراد است که دلیل عمده آن مرطوب بودن هوا در این ناحیه می باشد.
جدول شماره (4) دمای متوسط سالانه و دو ساله ناحیه مورد مطالعه را در سالهای 86-1377 نشان می دهد.
86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 سالها
2/17 8/16 8/15 7/15 6/16 8/16 3/17 5/16 3/16 1/17 دما به درجه سانتی گراد
17 75/15 7/16 9/16 7/16 دمای متوسط دوساله
نمودار شماره (2) مقدار بارندگی در ماههای مختلف سال را در ناحیه مورد مطالعه نشان می دهد.
با توجه به جداول و نمودارها مربوط به مباحث بارندگی به این نتیجه می رسیم که از غرب به شرق میزان بارندگی و رطوبت نسبی هوا کاهش یافته و به میزان دما افزوده می گردد.
6-1- منابع آب:
منابع شهرستان گلوگاه به دو بخش منابع سطحی یعنی رودخانه ها و منابع زیرزمینی یعنی چشمه ها و چاهها تقسیم می گردد که به تفصیل مورد بررسی قرار می گیرد.
1-6-1 – آبهای سطحی:
همانطور که در مباحث قبل اشاره گردیده شهرستان گلوگاه شامل دو ناحیه کوهستانی و جلگه ای می باشد که وجود بارش فراوان و ریزش برف در ارتفاعات منجر به جاری شدن رودخانه هایی در سطح ناحیه گردید، در زیر مهمترین رودخانه های ناحیه مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرد.
الف – رودخانه گلوگاه: این رودخانه از خط الرأس کوه جهان مورا در جنوب گلوگاه از ارتفاعات بالای 1800 متری سرچشمه گرفته و از جنوب به شمال با در بر گرفتن شعب فرعی در جریان می باشد و پس از طی مسافتی به خلیج گرگان می ریزد و در صورت انجام مطالعات بر روی آن رود در زمینه ایجاد سد و بند به منظور ذخیره و جمع آوری اضافه بارش خصوصاً در فصول پائیز و زمستان می توان از آب این رود استفاده بهتر و بهینه ای انجام داد.
ب- رود خورشید کلا: این رودخانه از دامنه شمالی جهان مورا سرچشمه گرفته و پس از گذشت از غرب روستای خورشید کلا وارد خلیج گرگان می گردد از آب این رود جهت آبیاری اراضی استفاده می شود.
ج – رودخانه ریحان آباد: این رودخانه از جنوب و له موزو سرچشمه گرفته و با عبور از شرق روستای وله موزو و غرب روستای ریحان آباد وارد خلیج گرگان می گردد.
3-6-1- منابع آب زیرزمینی:
حوزه های زیرزمینی آب علاوه بر اینکه مقدار زیادی به بارش سالانه بستگی دارد اساساً به شرایط زمین شناسی و میزان نفوذپذیری لایه های زیرین زمین بستگی دارد، آبهای زیرزمینی ناحیه مورد مطالعه از طریق تعداد قابل توجهی چاه سطحی، چاه عمیق و … جهت مصارف کشاورزی و آشامیدنی مورد بهره برداری قرار می گیرد.
الف – چشمه ها:
در دامنه جنوبی ارتفاعات ناحیه مورد مطالعه چشمه سارهای فراوانی وجود دارد که عمده آنها نوع کارستی است این چشمه ها آب شرب عمده روستاهای دامنه ای و پای کوهی را تأمین می کنند. این چشمه ها دارای نامهای گوناگونی می باشند از مهمترین این چشمه ها می توان از بلبل چشمه، یخ چشمه، توسکا چشمه، خربزه چشمه، سرخ او و … نام برد.
ب – چاههای عمیق:
از آب این چاهها بیشتر برای شرب اهالی شهر گلوگاه و بعضی از روستاها خصوصاً آبیاری اراضی زراعی و باغات استفاده می شود، در ناحیه مورد مطالعه در حدود 484 حلقه چاه عمیق وجود دارد که این چاهها دارای عمق بیش از 30 متر بوده و میزان آبدهی در حدود 10 لیتر در ثانیه است.
ج – چاههای نیمه عمیق:
در سال 1375 در ناحیه مورد مطالعه حدود 25 حلقه چاه نیمه عمیق وجود دارد، عمق این چاهها از چند متر تا 25 متر و قطر دهانه این چاهها 1 تا 3 متر می باشد، و از آب این چاهها برای آبیاری زمینهای کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد.
جدول شماره (12) تعداد قنات، چشمه، چاه عمیق، نیمه عمیق را در ناحیه مورد مطالعه نشان می دهد
نوع تعداد حلقه چاه دبی به لیتر در ثانیه
قنات 8 دبی متغیر 12-4 لیتر
چشمه 40 – – – –
چاه عمیق 484 10
چاه نیمه عمیق 25 4 لیتر در ثانیه
د – قنات
با وجود شبکه آبهای روان در سطح ناحیه از گذشته های نسبتاً دور استفاده از آبهای زیرزمینی مرسوم بوده است و برای دستیابی به آن روشهای گوناگونی بکار گرفته می شد و یکی از قدیمی ترین روشها احداث قنات بوده است.
امروزه 8 قنات دایر در ناحیه وجود دارد که خود به دلایل مختلف از جمله عدم تعمیر و لایروبی قنوات و همچنین افزایش تعداد چاههای عمیق آن اهمیت سابق خود را از دست داده اند با این جنگلکاری در سطح بخش و منطقه در حال انجام است که در صورت تداوم و رعایت شرایط اکولوژیکی نقش قابل توجهی در کاهش فرسایش خاک و جذب رطوبت توسط خاک دارند.
از روشهای متوقف نمودن فرسایش خاک می توان به موارد زیر اشاره کرد.
الف: آموزش به کشاورزان در رابطه با شیوه شخم و بطور کلی ترویج.
ب: اقدامات بیولوژیکی و عنوان کردن راه کارهای لازم در اراضی کشاورزی.
ج: بانکت سازی، ساختن دیوار، هدایت آبهای سطحی.
د: مطالعات و اقداماتی در زمینه آبخیزداری و … توصیه می گردد.
9-1- مجموعه های زیستی:
1-9-1- پوشش گیاهی:
از منابع مهمی که طبیعت به صورت رایگان در اختیار انسان قرار داده پوشش گیاهی می باشد که یکی از رکنهای اساسی توسعه ست. این سرمایه داری ارزشهای محیطی و اقتصادی فراوان همچون، تقویت خاک، بالا بودن قدرت رویش آن، حفاظت در مقابل فرسایش، تلطیف هوا، تغذیه سفره های زیرزمینی را داراست که در صورت عدم وجود آن عواقب وخیمی همچون رانش و لغزش خاکها، کاهش ذخیره آبی کشور و پر شدن سدها و … می گردد. بطور کلی منظر زیستی در ایران تحت تأثیر اثرات متقابل ناهمواری و اقلیم بر یکدیگر انجام می گیرد و از این رو بازتاب این تغییر شکل عوامل جغرافیایی طبیعی را می توان بر روی پوشش گیاهی، خاک و ذخایر آب و بدنبال آن در منظر سکونتی و معیشتی نیز مشاهده کرد.»
پوشش گیاهی در ناحیه مورد مطالعه شامل انواع درختان جنگلی و درختچه ها و نباتات که یا بطور طبیعی روئیده یا از طریق نهال کاریهائی که از طرف طرح های جنگلکاری موجود کاشته شده اند این پوشش گیاهی از دیدگاههای مختلف چون اقتصادی، از جهت بارندگی و زیست محیطی و حیات وحش دارای اهمیت هستند.
بطور کلی پوشش گیاهی در این ناحیه به سه دسته جنگل، کشتزار و مراتع تقسیم می شود که مورد بررسی قرار می گیرد.
الف – جنگل:
جنگل مهمترین پوشش گیاهی در این ناحیه می باشد که در قسمت جنوبی این محدوده واقع شده است. حدود قلمرو این جنگلها از شمال به اراضی زراعی شهرستان گلوگاه و از جنوب به خط الرأس سلسله جبال البرز از شرق به ابتدای حوزه استحفاظی بندر گز و از غرب به شروع محدوده شهرستان گلوگاه محدوده می گردد. «طبق برآورد اداره کل منابع طبیعی استان در سال 13 کل جنگلهای استان مازندران و گلستان بالغ بر 000/294/1 هکتار بوده که 490000 هکتار آن تجاری و 170000 هکتار آن حفاظتی و 475000 هکتار آن مخروبه با پوشش گیاهی تنک بوده است» از کل 1294000 هکتار اراضی جنگلی 171492 هکتار آن در محدوده در جنگلبانی بهشهر و نکا قرار دارد که توسط سرجنگلبانیها و طرحهای جنگلداریها و جنگلکاریها موجود اداره می شوند.
با توجه به بررسی های انجام شده در این زمینه مشخص شده که بیش از از جنگلهای محدوده مورد مطالعه جزو جنگلهای مرغوب محسوب می شود، همچنین جنگلهای این ناحیه به طور کلی از نظر چگونگی طبقه بندی و پراکنش گونه های درختان به دو دسته عمده تقسیم می گردد.
الف: جنگلهای قسمتهای دامنه ای و کم ارتفاع که تا ارتفاع 400 متری را در بر می گیرند و گونه های غالب این قسمت انجیلی می باشد، علاوه بر این گونه درختانی مانند لرک، توسکا و سفید پلت و … مشاهده می گردد.
ب: جنگلهای بخش ارتفاعات که تا ارتفاع 1800 متری را در بر می گیرد و گونه های غالب این قسمت شامل درختانی چون ممرز، نمدار، افرا، راش، ملچ، بلوط و … می باشد که بعضی از این قسمتها دست نخورده باقی مانده و از بهترین نواحی مرطوب شمالی کشور محسوب می گردد.
جدول شماره (13) مساحت جنگل و طرحهای موجود در شهرستان گلوگاه را در سال 1375 نشان می دهد
نام طرح طرح تیرتاش گلوگاه طرح ریحان آباد و ولمازو کل اراضی جنگلی بهشهر ونکاء گلوگاه
مساحت به هکتار 8029 1039 171492
همچنین بوبک در تقسیم بندی خود جنگلهای نواحی مرطوب شمالی کشور را یعنی کنارهای سواحل خزری و دامنه های شمالی البرز را تا ارتفاع 2700 متری می داند، اما از نظر بهره برداری بطور کلی جنگلهای ناحیه خزری را به چهار دسته تقسیم بندی نموده که مطرح می گردد.
الف: جنگلهای انبوه که حدود 800 هزار هکتار است و حد متوسط هر هکتار 350 مترمکعب است.
ب: جنگلهای متوسط که حدود 2/1 میلیون هکتار می باشد متوسط هر هکتار 150 مترمکعب می باشد.
ج: جنگلهای درجه سوم که در حدود 400 هزار هکتار است متوسط هر هکتار 50 مترمکعب است.
د: جنگلهای درجه چهارم که حدود یک میلیون هکتار است و فاقد چوب صنعتی است.
نمودار شماره (8) ناحیه جنگلی شمال سلسله جبال البرز را نشان می دهد.
ب – کشتزار:
در قسمت جلگه ای حدفاصل بین کوه و ساحل دریا جنگل به تدریج انبوهی خود را از دست می دهد تا جائی که در این ناحیه تک درختان جنگلی به صورت بسیار پراکنده و با فاصله زیاد از هم دیده می شوند بطور کلی باید گفت که در این قسمت پوشش گیاهی طبیعی جای خود را به درختان میوه، زراعت گندم، توتون و برنجکاری، پنبه، جو، و … داده است.
ج – مرتع:
در ناحیه مورد مطالعه به صورت قانونی مرتعی وجود ندارد ولی با این وجود بیش از 62851 رأس دام وجود دارد که از کل آن 58080 رأس گوسفند و 4771 رأس گاو می باشد این دامها خصوصاً گوسفندان در زمینهای ساحلی که گیاهان شورپند در آنجا رویش می کنند و اراضی که از نظر حاصلخیزی برای کشاورزی مناسب نیستند اسکان دارند از جمله مشکلات بسیار بزرگ دامداران نزدیکی بیش از حد اراضی زراعی و مکانهای پرورشی دام و نبود مرتع رسمی می باشد که هرازگاهی مشکل ساز می گردد، در رابطه با نوع دام و اهمیت اقتصادی دامها و چگونگی استفاده از فرآورده های دامی در فصل دوم بحث خواهد شد.
2-9-1 – حیات جانوری:
حیات جانوری همچون سایر منابع طبیعی به نحوه ناگسستنی با سرنوشت و بقاء، رابطه ای متقابل دارد، همچنین حیات جانوری قابل شکار بخشی از منابع غذایی ما را تشکیل می دهند و ذخایر نامحدود و قابل ملاحظه ای برای مطالعات بیولوژیکی، ژنتیکی، اکولوژیکی و در نهایت دانش بشری بشمار می رود.
بطور کلی گونه های جانوری گوناگونی در قلمرو طبیعی ناحیه مورد مطالعه وجود دارد که علاوه بر حیوانات اهلی و محلی انواع مختلف حیوانات اعم از علفخواران، پرندگان و گوشتخواران و جوندگان را شامل می شود. از جانوران جنگلی می توان به آهو، گوزن، خرس، خوک، روباه، شغال و … نام برد و همچنین پرندگانی چون قرقاول، پلنگ، عقاب، کبک، کبوتور، غاز، مرغابی و … دارای زیست می باشند. علاوه بر موارد ذکر شده انواع آبزیان در آب خلیج گرگان و دریای خزر و آب بندانها نیز زندگی می کنند که می توان به ماهی سفید، کپور، کفال و … اشاره کرد.
امروزه بنا به دلایلی دائماً حیات جانوری در محدوده بخش علاوه بر شهرستان گلوگاه در حال انقراض می باشد که اعم دلایل آن مطرح می گردد.
الف: تخریب زیستگاهها به دلیل گسترش غیرمعقول شهرها و روستاها که باعث تخریب زیستگاه ها و کاهش حیات وحش گشته است.
ب: شکار بی رویه و صید حیات وحش تحت عناوین تأمین غذا، تفریح، شکار باعث کاهش حیات گشته است، به نحوی که بیم انقراض بعضی از جانوران مانند آهو گردیده.
ج: بکارگیری سموم به منظور کنترل آفات از طریق انواع سموم که به منظور حفظ محصولات کشاورزی و بدون توجه به عواقب آن انجام می گیرد.
د: کمبود ادارات و نیروهای متخصص در رابطه با حفظ حیات جانوری در این ناحیه می باشد.
1-4- ویژگیهای عمومی:
ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه به دلیل داشتن شرایط مناسب آب و هوایی و شرایط زیست محیطی و خاک حاصلخیز و … دارای بستر مناسبی برای فعالیتهای اقتصادی به طور عام و زراعت به طور اخص می باشد. دریا و کوه به عنوان دو عامی تعیین کننده اقلیم و موقعیت مکانی، توان خاصی به این بخش کلباد شهرستان گلوگاه بخشیده بدین معنا که آب و هوای مطلوب و خاک مناسب پتانسیلهای لازم در جهت تولید محصولات کشاورزی و در کنار آن دامپروری را فراهم ساخته است.
همچنین بهره برداری گسترده از جنگلهای این ناحیه که بیشتر از آن در ردیف جنگلهای تجاری و مرغوب قرار دارد ، موجب ایجاد کارخانه های مختلفی چون کارخانه های چوب بری و درب و پنجره سازی چوبی و صنایع تبدیلی فرآورده های چوبی را فراهم نموده است. وجود کارخانه سفال صنعتی و وجود کارخانه های آرد، شالیکوبی و … و قرارگیری روستاهای این بخش در کنار جاده آسفالته سراسری تهران- مشهد و عبور راه آهن سراسری تهران – گرگان از کنار این روستاها همچنین وجود مناظر زیبای جنگلی، چشمه های متعدد و سواحل بسیار آرام خلیج گرگان در این بخش زمینه مناسبی را برای توسعه فراهم آورده و در صورت استقرار صنایع وابسته به کشاورزی خصوصاً تبدیل مواد اولیه تولید شده در بخش و استفاده بهینه از توانهای موجود می توان امکانات ویژه ای را برای توسعه اقتصاد این بخش و ناحیه روستایی آن فراهم کرد.
بر اساس سرشماری کشاورزی سال 1386 و با مراجعه به مراکز جهاد کشاورزی مشخص شده است که فعالیتهای کشاورزی (زراعت، دامپروری، باغداری) عمده نیروی کار را در سطح روستاها به خود اختصاص داده است جداول شماره انواع فعالیتهای کشاورزی را در ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه نشان می دهد.
2-4- اقتصاد زراعی:
بخش کشاورزی از بخشهای مهم فعالیتهای اقتصادی به عنوان محور توسعه بویژه برنامه ریزیها اقتصادی به شمار می رود (از طریق تأمین مواد اولیه صنایع) و از جمله دلایلی که در قرون اخیر باعث اهمیت یافتن این بخش گردیده می توان مواردی چون افزایش جمعیت و ایجاد اشتغال و نیاز مبرم به تأمین غذا و رهایی از وابستگیهای سیاسی و اقتصادی و حفظ استقلال ملی را مطرح کرد.
روستاها به طور اعم و بخش کشاورزی به طور اخص استعدادهای قابل ملاحظه ای در خود نهفته دارند که می توان عنوان کرد تنها بخشی از آن، آن هم با بهره برداری پایین مورد استفاده قرار گرفته به عنوان نمونه در حالی که 30% از خاک کشور دارای پتانسیل لازم برای محصولات کشاورزی می باشند تنها آن مورد بهره برداری قرار گرفته است.
به طور کلی همانگونه که ذکر گردید اراضی مستعد، رودخانه ها، حفره های آب زیرزمینی، سطح نسبتاً وسیع جنگل خاک حاصلخیز، آب بندانهای متعدد موجود در ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه موجب شده اند که فعالیتهای کشاورزی (زراعت، دامداری، باغداری) از مهمترین فعالیتهای اقتصادی در این ناحیه به شمار آیند و باعث جذب نیروی انسانی زیادی شوند. جدول شماره ( )
طبق بررسیهای به عمل آمده در طی دوره های مختلف سرشماری بیشترین جمعیت این ناحیه در بخش کشاورزی اشتغال داشته اند: این بخش امروزه به دلیل ثابت ماندن زمین، و افزایش جمعیت و همچنین عدم ثبات و یا عدم رشد چشمگیر قیمت محصولات کشاورزی با توجه به افزایش قیمت کالاها و ادوات کشاورزی و … امروزه از دلایل کاهش و تغییر و تحول این بخش می باشد.
جدول شماره (46) انواع فعالیتهای کشاورزی در ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه را سال 1375 نشان می دهد
تعداد آبادی زراعت دامداری باغداری پرورش طیور پرورش زنبورعسل
تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد
8 100 33 100 23 100 22 8/95 13 9 2 20
همانگونه که در جدول شماره (46) آمده است مهمترین فعالیت در بین انواع فعالیتهای کشاروزی زراعت و در کنار آن دامداری و دامپروی می باشد، این مسئله اهمیت و نقش موثر زراعت را در اقتصاد ناحیه روستایی و تأمین معیشت آنها را می رساند که بعنوان یک فعالیت غالب برجسته شده است و سایر فعالیتها، همچون دامداری و باغداری، پرورش طیور و … در رتبه های بعدی قرار دارند، نقش موثر زراعت و دام به عنوان عمده ترین گروه فعالیت اقتصادی که 100% فعالیتها را شامل می شود منجر به اهمیت یافتن زیربخشهای دیگر اقتصاد زراعی شده است.
3-4- کشاورزی و مناسبات اراضی در ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه:
جهت بررسی مناسبات اراضی و ویژگیهای شیوه تولید در ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه در گذشته، سعی شد، تا این مناسبات را در چند دوره مورد بررسی قرار دهیم. از این رو بررسی کشاورزی و مناسبات اراضی ناحیه به سه دوره تقسیم شده است که ویژگیهای هر یک مورد بررسی قرار می گیرد. الف: دوره قبل از 1340 ، ب: از سال 1341 تا 1357 ج: از سال 1357 تاکنون: در این قسمت سعی خواهد شد تا حدودی ویژگیهای هر دوره با توجه به کل کشور به طور اعم و ناحیه مورد مطالعه بطور اخص مورد بررسی قرار گیرد.
الف: اشکال و انواع مالکیت ها قبل از 1340 : بنابر آنچه پژوهشگران از جمله خانم لمتون در این زمینه اظهار داشته اند از زمان استقرار حکومت مادها تا انقلاب مشروطیت نظام ارباب رعیتی که نوعی از نظام فئودالیزم بوده به طور مختلف با توجه به خصوصیات اقلیمی، جغرافیایی، اقتصادی، اجتماعی در این سرزمین متداول بود. و می توان به طور کلی تا سال 1329 اشکال مالکیت اراضی را قبل از اصلاحات ارضی به شرح زیر عنوان کرد.
جدول شماره (47) مالکیت ارضی قبل از اصلاحات ارضی
انواع مالکیت درصد نسبت به کل اراضی درصد نسبت به کل دهات
املاک متعلق به مالکان بزرگ
کسانیکه بیش از 100 هکتار در اختیار داشتند
خرده مالکان
املاک متعلق به دربار
املاک وقفی
املاک متعلق به عشایر
املاک دولتی
سایر 56
8/33
12/10
13/10
2/1
33
4/3
– – – 43/34
– – –
93/41
06/2
81/1
– – –
67/3
10/16
جدول شماره (48) نحوه تصرف اراضی استان مازندران را قبل از سال 1340 را نشان می دهد.
نوع اراضی از نظر مالکیت مساحت به هکتار درصد کل اراضی
رعیتی
ملکی
اجاره ای 174275
260531
336663 6/22
8/33
6/43
کل زارعین که مشمول مراحل مختلف اصلاحات ارضی شده اند 148925 نفر و جمع اراضی مزروعی که از این طریق در اختیار آنها قرار گرفته جمعاً 224355 هکتار برآورد شده است که 86260 هکتار آن آبی و 138095 هکتار دیگر آن دیم می باشد.
وضعیت مالکیت در ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه بطور کلی قبل از سالهای 1340 بصورت ارباب رعیتی بوده و بیش از اراضی در تصرف مالکین و خانها بوده است. در این ناحیه اصولاً هر روستا یا هر چند روستا دارای یک خان (مالک) مجزا و مشخص بوده اند بطوری که می توان از مالکینی چون (سردار جلیل، موسی خان اشرفی، علی اکبر خان کلبادی، منوچهر خان و …) نام برد.
با توجه به مسائل عنوان شده اراضی این روستا به طور کلی به دو دسته تقسیم شده، اراضی که مستقیماً تحت اختیار مالکین بود و اراضی که در اختیار مردم بود از نظر شیوه سهم بری و حق مالکیت در این ناحیه با توجه به نوع محصول و عوامل و ابزار تولید با هم متفاوت بوده اراضی زیرکشت شالی بعد از برداشت محصول بین مالک و زارع تقسیم می شد اما وضعیت سهم بری در اراضی زیر کشت گندم بدین صورت بود که مالک از هر جریب زمین 10 پیمانه (کلیه) از زارعین سهم دریافت می کرد (هر جریب معادل 8000 مترمربع و هر پیمانه 5/7 کیلوگرم که مجموعاً 75کیلوگرم محاسبه شده است) و اگر فردی شخصاً اقدام به حفر قنات می کرد تا زارعین از آب این قنات استفاده کنند محصول بعد از برداشت به سه سهم یعنی سهم مالک، زارع و صاحب قنات تقسیم می گردید و در سایر محصولات مالک از طریق گماردن نمایندگان (در روستاها) درصدی را به خود اختصاص می داد.
این مسئله در مورد دامداران نیز صدق می نمود بدین صورت که دامداران نیز جهت استفاده از مراتع به مالکین مبالغی را به عنوان اجاره بها (باج) پرداخت می کردند.
ب: سالهای 1341 تا 1357 در بررسی و نحوه مالکیت ارضای مزروعی ایران دهه 1340 به عنوان دوره دگرگونی و تحول اجتماعی، اقتصادی جامعه آورده شده است و بر اثر اجرای قانون اصلاحات اراضی تغییراتی در نظام زمینداری و اندازه مالکیت اراضی مزروعی پدید آمد و بنای مالکیت ارباب – رعیتی و بزرگ مالکی را تا حدی بهم ریخت و اشکال جدیدی از نظام بهره برداری از منابع و عوامل تولید کشاورزان را در مناطق روستایی ایران بنا نهاد و بر اثر این تغییرات نسق زراعی به زارعین مربوط واگذار گردید. بطور کلی بر اساس آمارهای موجود در طی سه مرحله از اجرای قوانین اصلاحات ارضی تا قبل از سال 1357 جمعاً 66367 قریه و 32512 مزرعه شش دانک به زارعین مربوط واگذار شد همچنین با اجرای قوانین اصلاحات ارضی در ترکیب و شکل مالکیت ها تغییراتی به وجود آمد و مالکیت های دهقانی و خرده مالکی گسترش یافت.
بعد از اصلاحات ارضی در ناحیه مورد مطالعه مانند سایر نواحی کشور تقریباً نظام ارباب رعیتی فرو ریخت و اراضی مالکین بزرگ بین زارعان صاحب نسق تقسیم گردید و اکثر اراضی مالکان و خانها از طریق مختلف به زارعین و ساکنان همان روستاها واگذار شد بجز اراضی محدودی که به دلیل مکانیزه بودن مشمول بندهای اصلاحات ارضی قرار نگرفته و این اراضی بعدها توسط اهالی روستاها یا شوراها محل تصرف شده است.
ج: وضعیت مالکیت و نظام زمینداری بعد از انقلاب: عمده ترین تغییراتی که بعد از انقلاب اسلامی در نظام زمینداری بوجود آمده را می توان به دو دسته تقسیم کرد الف: محدود ساختن اشکالی از نظامهای بهره برداری است که در گذشته معمول بود ب: توسعه و تقویت نظامهایی که پس از انقلاب ایجاد شده است. بعد از انقلاب اسلامی اقداماتی برای توزیع و تجزیه اراضی بعضی از فئودالها و مالکین باقی مانده از دوران گذشته در این ناحیه شروع شد و روستائیانی که از تقسیم اراضی قبل از انقلاب چیزی عایدشان نشده بود خواستار دریافت زمین شدند و بعضی از این اراضی توسط دادگاه های انقلاب و سایر نهادها مصادره گردید که قسمتی از این اراضی به مردم و قسمتی در اختیار شوراهای روستایی و هیئت هفت نفره زمین و حتی ادارات کشاورزی و جهاد کشاورز ی قرار گرفت.
4-4- منابع آب و خاک و وضعیت بهره برداری:
مهمترین منابع تأمین کننده آب کشاورزی این محدوده عبارتند از رودهای موجود در سطح ناحیه، بارش فصول سال و خصوصاً وجود آب بندانها و آبهای زیرزمینی نظیر چشمه ها، چاههای عمیق و نیمه عمیق و … می باشند که در فصل اول مربوط به ویژگیهای طبیعی در رابطه با خصوصیات رودها و منابع آب زیرزمینی اشاره شده است. در صورتی که مطالعات دقیق و کارشناسی حساب شده ای در رابطه با شیوه های استفاده صحیح از آب این رودخانه ها خصوصاً بعضی از رودها که در اکثر ماههای سال پرآب هستند انجام گیرد می توان بسیاری از مشکلات موجود در سطح این ناحیه روستایی را هموار کرد. خصوصاً با توجه به اینکه در سطح روستا توزیع و پراکندگی رودخانه ها بسیار مناسب می باشد.
با توجه به شناختی که از این رودخانه ها وجود دارد در طی سال درصد بسیار بالایی از آب این رودخانه ها بصورت هرز آب به خلیج گرگان یا دریای خزر می ریزند. اما عدم استفاده از آب این رودخانه ها دارای دو دلیل عمده می باشد که مطرح می گردد.
الف: فقدان تأسیسات و شبکه توزیع (ذخیره آب)
ب: عدم تطابق فصول باران با فصول آبیاری و نیاز به آب را می توان عنوان کرد.
همچنین با توجه به بررسیها و مطالعات بعمل آمده در رابطه با چگونگی دما و بارش در سطح کل بخش بطور عام و در سطح روستاها بطور اخص حداقل در سه ماه با کمبود بارش مواجه هستیم و از آنجایی که در این روستاها سالیانه سطح وسیعی از اراضی به زیرکشت زراعتهایی چون برنج، توتون، پنبه، … می رود بهره برداری و توزیع آبهای سطحی در محدوده این ناحیه از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
از جمله منابع تأمین کننده آب زراعت در این ناحیه روستایی آب بندانها هستند که یکی از مخازن سنتی ذخیره آب در سطح روستاها می باشند که از طریق ایجاد یک دیواره خاکی به ارتفاع 2-4 متر نسبت به اراضی مجاور احداث می شوند در واقع با ذخیره قابل ملاحظه ای از آب نقش مهمی در تأمین آب روستاها دارند که اکثریت آنها بصورت متنوعی احداث شده اند و بیشتر آنها دارای مالکیت عمومی بوده و اهالی هر روستا از آب این آب بندانها بصورت اشتراکی استفاده می نمایند. جهت شناخت بیشتر این آب بندانها به جداول شماره (49) و (50) مراجعه شود.
بر اساس ارقام موجود در جداول شماره (49) و (50) تعداد کل آب بندانهای این ناحیه جمعاً 448 هکتار از اراضی را تحت پوشش و اشغال خود دارند از کل آب بندانها، دهستان کلباد دارای 5 آب بندان می باشد بطور کلی توجه بیشتر در نگهداری و لایه روبی آب بندانها کمک موثری در تأمین آب زراعی خصوصاً در فصول کم آبی و پرورش ماهی خواهد بود.
5-4- بهره برداری از آبهای زیرزمینی:
آن بخش از نزولات جوی که در زمین نفوذ کرده و در میان خلل و فُرج رسوبات آبرفتی و سازندهای سخت آهکی جای می گیرند آب زیرزمینی را بوجود می آورند این آبها را می توان به صورت حفر قنات یا چاه از زمین استحصال کرد و به مصرف رساند.
الف – قنات: طبق بررسیهای آب منطقه ای شمال در سال 1365 تعداد 79 رشته قنات در سطح شهرستان بهشهر قرار داشت و میزان آب دهی این قنوات از 5/0 لیتر تا 25 لیتر در ثانیه در نوسان بود، طبق آخرین مطالعات و آمارگیری انجام شده توسط اداره آبیاری شهرستان بهشهر و مراجعات حضوری نگارنده در سال 1375 در ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه 14 رشته قنات وجود دارد که 2 رشته آن دایر و 12 رشته آن بایر است.
آبیاری با استفاده از قنوات از گذشته های دور بین روستائیان این ناحیه جهت جبران کمبود آب زمینهای کشاورزی بسیار معمول بوده است اما در سالهای اخیر بدلیل حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق و عدم لایروبی قنوات، و هزینه زیاد تعمیر آن امروزه اهمیت و میزان آبدهی سابق را از دست داده اند.
ب: چاهها: به دلیل بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی به خصوص در قسمت جلگه ای استفاده از چاه در استحصال آبهای زیرزمینی از روشهای معمول روستاها است.
این شیوه در گذشته های نه چندان دور از طریق چاههای سنتی صورت می گرفت امروزه با پیدایش وسایل و تجهیزات و تکنولوژی در رابطه با حفاری و کشت انواع زراعتها و همچنین اهمیت یافتن آبیاری در چگونگی استفاده از منابع آب زیرزمینی نیز تحول ایجاد شده است بطوری که با بهره گیری از ماشینهای حفاری و موتور پمپ زمینه حفر و استحصال آب میسر گشته، بطوری که دیگر چاههای سنتی کارآیی خود را از دست داده و چاههای عمیق و نیمه عمیق به سرعت اهمیت یافته اند و به دلیل تبدیل اراضی زراعی دیم به آبی این امر شدت پیدا کرده است. استحصال آب از طریق چاهها با گرفتن پروانه چاه تحت نظارت کارشناسان آب منطقه ای انجام می گیرد و در بعضی از موارد افراد سودجو به طور غیراصولی و بی رویه اقدام به حفر چاه می نمایند که خود صدمات زیادی به آبهای زیرزمینی وارد می کند.
بر اساس آمار اداره آبیاری شهرستان گلوگاه کار میدانی انجام گرفته در سال 1386 در ناحیه مورد مطالعه 484 حلقه چاه وجود دارد که از کل این چاهها 182 حلقه آن در دهستان کلباد و 302 حلقه آن در دهستان آزادکان و مرکزی وجود دارد. با توجه به ویژگیهای شرایط آب و هوایی منطقه و توزیع نامناسب بارندگی از غرب به شرق در فصول خشک خصوصاً تابستان چاهها نقش بسیار حیاتی در کشت محصولات این ناحیه بخصوص محصولات آبی (شالی) دارند و بدون وجود آن، کشت و زرع این محصول امکانپذیر نمی باشد همچنین روند رشد زراعت محصولات از کشت های دیم آبی در ناحیه مورد مطالعه اهمیت استفاده از منابع آبی و سرمایه گذاری در این زمینه را مشخص می نماید.
ج – چشمه ها: چشمه ها از آغاز پیدایش زندگی یکجانشینی موجب سکنوت بوده اند زیرا قدیمترین آثار سکونت در منطقه در مجاورت چشمه های طبیعی مشاهده شده است چشمه ها به طور طبیعی و بدون دخالت انسان در سطح زمین ظاهر می شوند و آب زیرزمینی را زهکشی می کنند.
در رابطه با تعداد چشمه های موجود در این ناحیه و میزان آبدهی آنها بدلیل وضعیت توپوگرافی ناحیه آمار و اطلاعات دقیقی در دسترس نیست اما طبق آمار موجود در اداره آبیاری شهرستان گلوگاه در سال 1386 تعداد زیادی چشمه در سطح روستاها وجود دارند که هر یک دارای نامهای بخصوصی هستند و اکثر این چشمه ها در نواحی کوهستانی واقعند و به سمت مناطق پست جلگه ای یا از جنوب به شمال و در جهت شیب در حرکت می باشند از آب این چشمه ها استفاده های متعددی می گردد که مهمترین آن تأمین آب آشامیدنی اکثر روستاهای بخش کلباد شهرستان گلوگاه می باشد.
6-4- برآورد نیاز آبی محصولات کشاورزی:
یکی از مسایل بسیار مهم در بررسی آب و هوای نواحی مختلف و همچنین اثرات آن در محیط برآورد نیاز محصولات به آبیاری می باشد که در برنامه های مختلف از جمله پیشگیری از خسارات و زیانها به کشاورزی و محصولات کشاورزی کاربرد اساسی دارد. با توجه به دمای سالانه و میزان بارندگی، ناحیه مورد مطالعه در جدول شماره (51) مشخص است که بارندگی در ماههایی که نیاز به آبیاری محسوس می باشد نسبتاً پایین است و با توجه به متوسط دما تقریباً این ناحیه در سه ماه از سال با کمبود بارش مواجه است. در همین دوره حتی رودخانه ها هم از دبی آنها کاسته می شود و مقداری از آنها خشک می گردند و در نتیجه فشار زیادی بر منابع آب زیرزمینی وارد می شود از این رو توسعه منابع بهره برداری از آبهای سطحی برای کشاورزان ناحیه ضروری است.
جدول شماره (51) برآورد مصرف آب زراعتهای مختلف را به تفکیک ماه و نوع زراعت نشان می دهد (مترمکعب در هکتار)

-52070-190500ماه
نوع محصول فروردین اردیبهشت خرداد تیر مرداد شهریور
برنج
پنبه
گندم
ذرت
سبزیجات
آفتابگردان
باغات میوه
یونجه
مصرف در هکتار
تلفات در بین راه
مصرف در کل هکتار 2040
2040
2040
2040
2040
2040
2040
2040
2040
2040
2040 664
140
351
56
18
49
25
136
1339
136
1475 638
290
904
116
54
73
75
213
1663
167
1830 696
417
330
16
110
154
154
320
2346
234
2580 417
366
276
152
90
200
125
244
1570
180
2050 7
44
120
33
33
79
46
93
445
45
500
مآخذ: سازمان برنامه و بودجه استان مازندران سال 1364 ص 203
7-4- خاک و قابلیتهای آن برای فعالیتهای کشاورزی:
عملکرد و بازدهی بالقوه کشاورزی در هر منطقه به شرایط اقلیمی آن بستگی دارد، اما وضعیت و قابلیت خاک آن منطقه نیز پتانسیل کشاورزی را تحت تأثیر قرار می دهد. همچنین شرایط خاک با توجه به شرایط اقلیمی تغییر می کند، و موجب محدودیت های خاک و شرایط نامناسب کشاورزی می گردد و همه این عوامل نهایتاً بر ظرفیت تولید کشاورزی تأثیر می گذارد.
با توجه به مطالعات عنوان شده اهمیت و شناخت خاکهای ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه به عنوان یکی از عوامل بالقوه زیربنایی در توسعه فعالیتهای کشاورزی از یک طرف و ضرورت بهره گیری از نتایج حاصله از مطالعات خاک شناسی در شکوفایی هر چه بیشتر اقتصادی این ناحیه روستایی از کشور را سبب می گردد.
با توجه به مطالعات انجام شده از طرف اداره جهاد کشاورزی در مراکز خدمات کشاروزی و … به طور کلی انواع خاکهای مختلف در سطح ناحیه مورد مطالعه به شرح زیر می باشد:
الف – خاک کوهپایه و دانه ها: شامل خاک رس و شنی نسبتاً عمیق با شیب 15 الی 30% است در این اراضی عمدتاً گندم دیم، جو، مرکبات کشت می شود.
ب – خاک جلگه ای: شامل خاک رس و رس شنی که عمیق هستند بستر اصلی فعالیتهای زراعی منطقه را تشکیل می دهد و زراعتهایی چون برنج، توتون، باقلا، پنبه، گندم، جو، کاهو و… در آن صورت می گیرد.
10-4- تقویم زراعی:
تقویم زراعی همان زمان کاشت، داشت و برداشت محصولات کشاورزی است، کشاورز برای استفاده هر چه بهتر و مطلوب از منابع آب و خاک کشت محصول را با شیوه زمان بندیهای اصولی مشخص می کند، که بر اساس تجارب چندین ساله حاصل شده است و بدون رعایت این مسأله امر بهره برداری مطلوب امکان پذیر نخواهد بود نتیجیتاً زارع مقید خواهد شد به اینکه مراحل کاشت، داشت و برداشت را در زمان تعیین شده انجام دهد در غیر این صورت با مشکلات مختلف از جمله بارندگی یا خشکی برخورد خواهد کرد. کشت انواع محصولات کشاورزی به طور عمده در سطح ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه در دو فصل بهار و پاییز انجام می پذیرد. و از اوایل مرداد تا اواخر مهرماه برداشت می شوند. گندم، جو، شبدر، انواع حبوبات و سایر علوفه از جمله زراعتهایی هستند که در فصل پاییز کاشته می شوند.
دوره داشت عمده محصولات از اواسط فصل بهار تا نیمه آخر تابستان است. در این دوره زراعتها جهت رشد و نمو نیازمند آب و آبیاری هستند. که با توجه به رژیم بارندگی ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه، تعدادی از زراعتها به دوره خشکی برخورد می نمایند.
با توجه به اینکه برخی از محصولات منطقه (گندم، جو، پنبه و غیره) به صورت دیم کشت می شوند به ندرت امکان آبیاری از طریق چاهها در دوره خشکی حاصل می شود. از اینرو میزان تولید و عملکرد عمده محصولات تابعی از میزان بارندگی در دوره داشت (از خرداد تا تیرماه) است.
جدول شماره (53) طول دوره اشغال زمین توسط محصولات عمده زراعی:
محصول زمان شروع کاشت زمان شروع داشت زمان شروع برداشت طول دوره اشغال زمین
حداقل روز حداکثر روز
برنج اواخر فروردین اواسط مرداد اواسط شهریور 110 135
گندم اواسط آذر اواسط تیر اواخر تیر 210 230
جو اواخر آذر اوایل تیر اواسط تیر 195 215
پنبه اواخر فروردین اواسط شهریور اواسط آبان 135 195
آفتابگردان اواخر اسفند اواسط مرداد اواخر خرداد 135 150
سویا اواخر فروردین اواسط شهریور اوایل مهر 120 135
باقلا اوایل آذر اواخر تیر اوایل مرداد 220 240
شبدر اواسط مرداد اواسط شهریور اواخر دی 30 145
سیب زمین اواخر فروردین اوایل مرداد اوایل تیر 65 85
پیاز اواسط بهمن اوایل خرداد اوایل تیر 115 150
سبزیجات برگی غده ای اواخر اسفند اوایل اردیبهشت اواسط خرداد 42 80
مآخذ: گزارشات کارشناسان مرکز تحقیقات مازندران 1386 تا 1385
11-4- مکانیزاسیون یا استفاده از ماشین آلات کشاورزی:
استفاده از ماشین آلات کشاورزی ارتباط نزدیکی سطح تکنولوژی، اوضاع اقلیمی، توپوگرافی نوع محصولات، سطح دانش و تجربه جمعیت کشاورز با قطعات اراضی کشاورزی و وضعیت اجتماعی – اقتصادی کشاورزان دارد. با توجه به این مباحث کشتهای عمده ناحیه روستایی بخش کلباد شهرستان گلوگاه عبارتند از برنج (شالی) توتون، گندم، پنبه، باقلا، مرکبات و… به دلیل فشردگی اراضی و اندازه کوچک قطعات بستر مناسبی برای بکارگیری ماشین آلات در سطح بالا وجود ندارد اما با این وجود در مرحله کاشت اکثر اراضی زراعی توسط ماشین صورت می گیرد علاوه بر برنج در آماده سازی اراضی گندم، توتون، جو، پنبه، سویا، صیفی جات و … به طور عمده از ماشین (تراکتور و تیلر) استفاده می شود و تیلر بیشتر در اراضی زیر کشت برنج و مرکبات مورد استفاده قرار می گیرد.
همچنین عمل بذرپاشی به روش سنتی و هم با دستگاه بذرپاش (ردیف کار) در زراعتهای پنبه، سویا، لوبیا انجام می گیرد، اگرچه عده زیادی از کشاورزان اعتنایی به شیوه بذرپاشی مدرن ندارند و بذرپاشی را با دست انجام می دهند ولی تجربه ثابت کرده که این ادوات بذرها را در فاصله مساوی و یکنواخت می باشند. در مرحله مبارزه با آفات نیز از موتورهای سمپاشی دوشی و از سمپاشهای بزرگ استفاده می شود. در مرحله برداشت در اراضی برنج استفاده از کلمباین، تیلر، خرمنکوب مرسوم است همچنین گندم، جو، آفتابگردان و سویا از محصولاتی هستند که به طور عمده برداشت آنها توسط کمباین انجام می پذیرد.
از مهمترین مراحل کشاورزی مرحله برداشت می باشد زیرا تغییر ناگهانی هوا، نرسیدن به موقع محصول به بازار مصرف، کشاورزان را دچار زیان و خسارت می نماید بطور کلی می توان عنوان کرد که به کارگیری ماشین آلات مکانیکی در امر کشاورزی به درجه ای از تأسیسات زیربنایی از جمله وجود شبکه های مناسب ارتباطی و اراضی هموار بستگی دارد و این موضوع امروزه در سطح روستاهای این ناحیه بخوبی مشاهده می گردد بعنوان نمونه روستاهای مهد جریه به دلیل قرارگیری در ارتفاعات و عدم وجود شبکه های مناسب ارتباطی و همچنین مسطح نبودن اراضی کشاورزی تقریباً تمامی مراحل کاشت، داشت، برداشت توسط نیروی انسانی صورت می گیرد. در نهایت سرمایه گذاری برای تأمین ماشین آلات کشاورزی نه تنها به محیط طبیعی و قیمت آن بلکه به طول زمان استفاده از آن بستگی دارد زیرا تعدادی از تجهیزات زراعی در طول قسمتی از فصل زراعی بدون استفاده باقی می مانند (ماشین نشاءکن، ماشین پنبه چین و …) حال آنکه از تراکتور و تیلر در کارهای متفاوتی می توان استفاده کرده.
جدول شماره (54) ماشینهای کشاورزی موجود در ناحیه روستایی شهرستان گلوگاه به تفکیک بخش کلباد شرقی و غربی در سال 1386 نشان میدهد.
نقاط تعداد روستا خانوار تراکتور کمباین تیلر خرمن کوب شالی کوب کاه بند خانوار بهره بردار موتور سمپاش 2-10 لیتری موتور سمپاش 100 لیتری
ناحیه روستایی شهرستان گلوگاه کلباد شرقی 3 1868 70 15 118 16 7 11 3/6 317 28
دهستان کلباد غربی 5 1388 84 15 149 10 5 10 6/6 218 29
با توجه به تعداد ماشی آلات موجود در استان در سال 1376 حد مکانیزاسیون بعضی از محصولات توسط سازمان برنامه و بودجه استان اندازه گیری شده است که در خصوص گندم با توجه به ماشین آلات موجود کل ساعت کار در هر هکتار حدود 40 ساعت است که 5/8 ساعت کار توسط نیروی انسانی و 5/31 ساعت آن کار همراه با ماشین انجام می گیرد و مکانیزاسیون برنج برای ارقام پرمحصول 1148 ساعت و ارقام محلی 941 ساعت است که به طور متوسط 5/1044 ساعت می شود کارشناسان امیدوارند که با مکانیزه نمودن مراحلی از کاشت و برداشت برنج را تا حدود 700 ساعت کار در هر هکتار کاهش داد که در جهت تعدیل هزینه تمام شده این محصول موثر است اما این نکته را نباید فراموش کنیم که استفاده از ماشین آلات در فرایند کشاورزی (مکانیزاسیون) استفاده از نیروی کار انسان و دام را کاهش خواهد داد. به عبارتی سبب کاهش مشاغل کشاورزی می گردد.
12-4- میزان مصرف کود شیمیایی در اراضی زراعی ناحیه
یکی از عوامل تأثیرگذار در کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی بستگی به آگاهی و آموزش کشاورزان از مقدار و نوع کود شیمیایی است، که با توجه به مسایل اقتصادی برای کشاورزان دارای اهمیت خاص است جدول شماره (55).
جدول شماره (55) میزان کود مورد نیاز برای هر یک از محصولات زراعی را در ناحیه مورد مطالعه نشان می دهد (در هکتار)

نوع محصول فسفات کیلوگرم اوره کیلوگرم کود مازاد از طرف کشاورز
گندم
جو آبی
جو دیم
پنبه
برنج
گوجه فرنگی
سیب زمینی
هندوانه
لوبیا
کاهو
باقلا 150
100
50
150
100
50
100
50
100
50
50 150
100
50
150
150
50
50



— 200






200

200
150
با توجه به جدول شماره (55) کودهای فوق الذکر از طرف مراکز خدمات کشاورزی واقع در مراکز بخش در اختیار کشاورزان قرار می گیرد اما کشاورز علاوه بر میزان کودی که از مراکز خدمات کشاورزی دریافت می کند مقداری کود از بازار تهیه می کند و بیشتر از میزان کود سفارش شده مورد استفاده قرار می دهد.
13-4- نوع و سطح زیرکشت:
کل اراضی زیرکشت بخش کلباد شهرستان گلوگاه در سال 1385 برابر با 5/8357 هکتار بود. که از کل زراعت 73% آن بصورت دیم و …27 % آن آبی بوده است بعد از زراعت، دامداری و باغداری با 100% و96% در رده های بعدی قرار دارند بطور کلی زراعت آبی این ناحیه را برنج تشکیل می دهد و مهمترین زراعتهای این ناحیه شامل برنج، توتون، گندم، پنبه، باقلا، جو، آفتابگردان، کاهو و … می باشند بطوری که از مجموع روستاهای بخش کلباد شهرستان گلوگاه (26) در سال 1386 ، 100% در فعالیتهای زراعی انتقال دانستند.
بطور کلی محصولات این ناحیه به دو دسته سالیانه و دایمی تقسیم می شود و بر اساس آمار موجود در مراکز بخش کلباد در سال 1385 کل اراضی زیر کشت 5/8357 هکتار بود. که 5/681 هکتار آن دایمی (مرکبات) و 7676 هکتار آن سالیانه بوده است.
جدول شماره (56) سطح زیرکشت محصولات زراعی با توجه به سطح زیرکشت آبی و دیم (واحد هکتار) بخش کلباد
محصول سطح زیرکشت آبی دیم
هکتار درصد هکتار درصد هکتار درصد
برنج
توتون
پنبه
گندم
جو
لوبیا
آفتابگردان
سبزیجات
سیب زمینی 1673
1354
1032
764
750
299
199
70
41 100
100
100
100
100
100
100
100
100 1673

52


299

70
— 100

5


100

100
— —
1354
980
764
750

199

41 —
100
95
100
100

100

100
نمودار شماره (13) سطح زیر کشت محصولات عمده زراعی بخش کلباد شرقی و کلباد غربی
نمودار شماره (14) سطح زیر کشت محصولات عمده زراعی بخش کلباد شرقی و کلباد غربی
نمودار شماره (15) سطح زیر کشت محصولات عمده در سطح دو بخش کلباد شرقی و کلباد غربی
14-4- وضع مبادله تولیدات کشاورزی:
تولیدات محصولات زراعی با توجه به اندازه قطعات اراضی، تعداد خانوارهای بهره بردار نه تنها از نظر تنوع نوع محصولات بلکه از جهت چگونگی مبادله و مصرف آن نیز متفاوت است. به گونه ای که عمده تولیدات این ناحیه به مصرف خود روستائیان می رسد و مازاد تولیدات وارد بازار می گردد. که برخی توسط دولت (توتون) و برخی توسط تجار مانند (شالی، باقلا) و برخی توسط شرکتهای تعاونی مبادله می شود، ولی با توجه به محدودیتهای تعاونیها برای جذب محصولاتی چون گندم و باتوجه به رقابتی که بخش خصوصی برای خرید آن به عمل می آورد تمایل کشاورزان نسبت به فروش مازاد محصولات خود به تعاونیهای روستایی کاسته شده است.
امروزه به دلیل ورود صنایع تبدیلی در سطح شهرستان همچنین امکان تنوع کشت منجر به تجاری شدن هر چه بیشتر محصولات کشاورزی گردیده است از اینرو نگرش به تحولات بازار از دلایل بسیار مهم در تغییر و تحول سطح زیرکشت محسوب می گردد. هر چند قیمتهای تثبیتی دولت نقش موثری بر نحوه مبادله ایفا می کند ولی عدم وجود امکانات تبدیلی بعضی از محصولات توسط بخشهای خصوصی و تعاونیها، کشاورزان را تا حدودی وادار به پذیرش قیمت و ارائه محصولات به مراکز خرید نموده است به عنوان نمونه کشت توتون از طریق قراردادی که دخانیات شهرستان گلوگاه با کشاورزان می بندد صورت می گیرد به این صورت که کشاورزان در قبال دریافت کمک هزینه، (مساعده) بذر، سهم، نخ و گونی طبق قرارداد و تعهدی که دارند بعد از برداشت محصول با توجه به جنس و درجه آن توسط شرکت دخانیات شهرستان گلوگاه خریداری می شود. سایر محصولات همانند برنج، باقلا، مرکبات و … با توجه به قیمتهای پیشنهادی بازار به فروش می رسد. آزادی عمل کشاورزان در مبادله این محصولات به همراه وضعیت مطلوب عملکرد آن در سطح بخش سبب شده است که سلف خران و واسطه های بازار نقش مهمی در تعیین سطح زیرکشت و نحوه مبادله آن ایفا نمایند که خود باعث عدم آزادی عمل کشاورزان در انتخاب مشتری در زمان برداشت محصول می گردد.
15-4- سیستم هزینه تولید محصولات کشاورزی و مکانیزم بازار قیمت محصول:
هزینه محصولات کشاورزی را می توان به عنوان یکی از مهمترین عوامل در تولید محصولات کشاورزی و یا ترغیب بهره برداران به کشت یک محصول ویژه دانست چرا که مهمترین مسأله در این میان میزان سودآوری یک کشت می باشد که تحت قانون هزینه – سود می تواند برای کشاورز


5 دسته‌بندی نشده  هکتار گندم گلوگاه کلباد کشاورزی کشاورزان قنات فعالیتهای عمیق عمده زیرزمینی زراعی زراعت روستایی روستاها رودخانه چاهها جنگلهای جلگه پنبه بطور برنج بارندگی بارش اواسط اواخر آبیاری
قیمت: 100 تومان

برای پیدا کردن مطالب مشابه در این سایت ، از قسمت جستجو استفاده کنید 

کلمه کلیدی را وارد کنید :

مطالب مرتبط

5

30 (2393)

HYPERLINK “http://vahidsaeedi.blogfa.com/post-3.aspx” رفتارشناسی حیوانات اهلی مقدمه: در طول چندین هزار سال انسان شکارچی و مصرف کننده گوشت می‌باشد. انسان Homoerectus در 400 هزار سال قبل شکار و استفاده از آتش را برای پختن گوشت آغاز ادامه مطلب…

5

30 (2354)

7) بحث با توجه به مصرف رو به رشد فراورده های پروتئینی دریائی در جهان و سمیت بالقوه فلزات سنگین در این ماده مصرفی، بررسی این عوامل به عنوان یک شاخص بهداشتی در دستور کار ادامه مطلب…

5

30 (2252)

کارآفرینی کارخانه ماکارونی مقدمه ماکارونی در حال حاضر به عنوان عنصری پر اهمیت در تامین غذای روزانه مردم دنیا از جایگاه ویژه ای برخوردار است . با توجه به این مهم گروهی از پیشگامان آرد ادامه مطلب…

background